Đã thành thông lệ, mỗi khi vụ mùa kết thúc, các gia đình người Thái ở bản Chăn Nuôi, xã Si Pa Phìn lại tổ chức Tết mừng cơm mới. Đây là phong tục truyền thống gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp, thể hiện lòng biết ơn đối với ông bà, tổ tiên, sự trân trọng thành quả lao động và mong ước về cuộc sống bình an, no đủ. Qua nhiều thế hệ, lễ mừng cơm mới vẫn được đồng bào gìn giữ, trở thành nét đẹp văn hóa trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Lễ cúng cơm mới dân tộc Thái tại bản Chăn Nuôi, xã Si Pa Phìn, tỉnh Điện Biên

Từ xa xưa, khi khoa học kỹ thuật chưa phát triển, điều kiện tưới tiêu còn nhiều khó khăn, đồng bào Thái chủ yếu sản xuất một vụ lúa mỗi năm. Năng suất cây trồng phụ thuộc phần lớn vào điều kiện tự nhiên và thời tiết, vì vậy kết quả của mỗi mùa thu hoạch có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc sống của từng gia đình.

Sau một năm lao động, sản xuất, khi lúa mới được thu hoạch, các gia đình tổ chức lễ mừng cơm mới để báo cáo với ông bà, tổ tiên về những thành quả đã đạt được, dâng lên những sản vật do chính bàn tay mình làm ra và thành kính mời tổ tiên về hưởng cơm mới. Đây cũng là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với các thế hệ đi trước, đồng thời cầu mong tổ tiên phù hộ cho gia đình mạnh khỏe, chăn nuôi thuận lợi, gia súc, gia cầm ít dịch bệnh, mùa màng tươi tốt, cuộc sống ngày càng ấm no.

Từ ý nghĩa đó, lễ mừng cơm mới dần trở thành phong tục được lưu truyền qua nhiều thế hệ, góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái.

Thường trước khi tổ chức lễ cúng cơm mới, các gia đình dân tộc Thái tại bản Chăn Nuôi xã Si Pa Phìn sẽ tổ chức lễ “ Hóng” trước. Đây là nghi lễ riêng, không phải một phần của lễ cúng cơm mới. Khi trong nhà có người đau ốm, gia đình có thể thực hiện nghi lễ Hóng để gọi hồn người bệnh, cầu mong ông bà, tổ tiên phù hộ, độ trì, giúp người bệnh sớm bình phục, giảm bớt đau ốm, bệnh tật. Nghi lễ thể hiện niềm tin tâm linh và mong muốn được tổ tiên che chở của đồng bào.

Nếu trong nhà có người ốm đau, chủ nhà sẽ làm lễ Hóng trước khi tổ chức lễ cúng cơm mới.

Theo người Thái bản Chăn Nuôi, xã Si Pa Phìn mâm lễ cúng hóng là phải có đầy đủ các bộ phận của một con lợn

Lễ mừng cơm mới, theo tên gọi tiếng Thái được ghi nhận trong tư liệu của gia đình, là “Bản Tông Khẩu Mảo”. Cũng như nhiều phong tục truyền thống khác, lễ mừng cơm mới có phần lễ trang nghiêm và phần hội vui tươi. Trong đó, phần lễ được thực hiện với những nghi thức riêng, thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với tổ tiên.

Để chuẩn bị cho nghi lễ, gia đình lựa chọn những sản vật tiêu biểu của mùa vụ và những món ăn quen thuộc trong đời sống hằng ngày làm lễ vật dâng cúng. Mâm lễ có xôi cốm, gạo cốm, mướp luộc, hoa mướp, gà luộc nguyên con, măng chua cùng các món thịt và rượu. Bát, đũa, thìa, chén cũng được chuẩn bị đầy đủ. Tùy điều kiện của từng gia đình và phong tục thực hành, lễ vật có thể có sự khác nhau, nhưng đều được chuẩn bị chu đáo để dâng lên ông bà, tổ tiên.

Các dụng cụ dùng để chế biến lễ vật phải được vệ sinh sạch sẽ. Trong quá trình chuẩn bị, mọi người cũng tránh bước qua lễ vật và dụng cụ chế biến, thể hiện sự cẩn trọng, thành kính đối với mâm cỗ dâng lên tổ tiên.

Sau khi lễ vật được chế biến chín, gia chủ bày biện lên mâm cúng tại gian thờ tổ tiên. Khi các lễ vật đã được chuẩn bị đầy đủ, gia chủ thắp hương, thực hiện nghi thức khấn mời ông bà, tổ tiên về hưởng lễ vật, báo cáo thành quả lao động, sản xuất trong năm và cầu mong sự phù hộ cho gia đình.

Mâm lễ cúng cơm mới của đồng bào dân tộc Thái tại bản Chăn Nuôi, xã Si Pa Phìn

Ông Khoàng Văn Lũng, bản Chăn Nuôi thực hiện nghi lễ cúng cơm mới.

Ông Khoàng Văn Lũng, bản Chăn Nuôi, xã Si Pa Phìn cho biết: “ Nội dung cúng cơm mới đầu tiên là phải báo cáo với tổ tiên về những thành quả lao động, sản xuất mà con cháu đã đạt được trong một năm qua, những sản vật thu hoạch được từ trồng trọt, chăn nuôi để dâng lên tổ tiên. Tiếp đó, gia chủ mời tổ tiên về hưởng lễ vật, đồng thời cầu mong tổ tiên phù hộ, độ trì cho con cháu luôn mạnh khỏe, làm ăn phát đạt, trồng trọt được mùa, chăn nuôi thuận lợi, gia đình bình an, cuộc sống ngày càng no đủ.”

Đặc biệt, trong mâm lễ cúng cơm mới của đồng bào Thái, cốm làm từ những hạt lúa nếp non là một lễ vật mang nét đặc trưng riêng. Để có được những hạt cốm thơm ngon, dẻo bùi, người dân phải lựa chọn lúa đúng thời điểm, khi hạt còn non, đang ngậm sữa, căng mẩy nhưng chưa chín hoàn toàn. Những bông lúa được lựa chọn kỹ lưỡng ngay tại ruộng, sau đó trải qua các công đoạn rang, giã và sàng sảy. Từng công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và kinh nghiệm của người làm. Nhờ vậy, những hạt cốm giữ được độ dẻo, vị ngọt tự nhiên cùng hương thơm đặc trưng của lúa nếp mới. Không chỉ góp phần làm phong phú mâm cỗ mừng cơm mới, cốm còn thể hiện nét đẹp trong văn hóa ẩm thực của đồng bào Thái, với những kinh nghiệm được gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.

Xôi cốm được làm từ những hạt lúa nếp non nên có vị thơm ngon, bừi dẻo đặc trưng

Chị Poòng Thị Thu, bản Chăn Nuôi, xã Si Pa Phìn chia sẻ: “Để làm nên những mẻ cốm thơm ngon dâng lên tổ tiên trong ngày cúng mừng cơm mới, khâu lựa chọn thóc nếp được đồng bào Thái đặc biệt coi trọng. Những bông lúa được lựa chọn kỹ lưỡng ngay tại ruộng, khi hạt nếp còn non, đang ngậm sữa, căng mẩy nhưng chưa chín hoàn toàn. Đây là thời điểm thích hợp để hạt cốm sau khi chế biến giữ được độ dẻo, vị ngọt tự nhiên và hương thơm đặc trưng của lúa nếp mới. Từ những bông lúa được chọn lựa cẩn thận, qua đôi bàn tay khéo léo và kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ, những mẻ cốm thơm ngon được làm ra, trở thành lễ vật mang ý nghĩa đặc biệt trong mâm cỗ mừng cơm mới của đồng bào Thái.”

Sau khi hoàn tất các nghi thức cúng lễ, gia đình đón anh em, họ hàng, người thân và bà con thân thiết trong bản đến chung vui, thưởng thức cơm mới và chúc mừng sau một mùa thu hoạch. Bên mâm cơm, mọi người cùng trò chuyện về công việc đồng áng, chia sẻ những thuận lợi, khó khăn trong vụ mùa vừa qua và động viên nhau trong cuộc sống.

Sau khi thực hiện nghi lễ cúng cơm mới xong, gia đình gia chủ và anh em hàng xóm sẽ cùng thưởng thức cơm mới cùng những món ăn đặc trưng của đồng bào Thái.

Bữa cơm mới không chỉ là dịp để mọi người cùng thưởng thức những sản vật của mùa thu hoạch mà còn góp phần thắt chặt tình cảm gia đình, họ hàng và tình làng nghĩa xóm. Niềm vui ngày mùa tiếp tục được nối dài qua những điệu xòe truyền thống. Những bàn tay nắm lấy bàn tay, những nhịp chân hòa cùng tiếng nhạc tạo nên không khí vui tươi, gắn kết các thành viên trong cộng đồng.

Bà Phạm Thị Ngâm, Phó Chủ tịch UBND xã cho biết: “Đồng bào dân tộc Thái trên địa bàn xã Si Pa Phìn tập trung chủ yếu ở ba bản Chăn Nuôi, Tân Phong và Chiềng Nưa. Trong đời sống, bà con vẫn gìn giữ được nhiều nét đẹp văn hóa truyền thống, từ phong tục tập quán, các nghi lễ tâm linh đến những sinh hoạt văn hóa cộng đồng được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó Lễ cúng cơm  mới được tổ chức để kính mời ông bà tổ tiên về hưởng cơm mới và cầu mong phù hộ cho gia đình mạnh khỏe, mùa màng tươi tốt, những vụ mùa tiếp theo được bội thu, cuộc sống ngày càng no đủ. Đây là một nét văn hóa độc đáo, góp phần gìn giữ, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống.

Lễ mừng cơm mới của đồng bào Thái ở bản Chăn Nuôi, xã Si Pa Phìn là phong tục gắn liền với mùa thu hoạch, thể hiện lòng biết ơn tổ tiên, sự trân trọng thành quả lao động và mong ước về cuộc sống bình an, no đủ. Từ nghi lễ cúng cơm mới, những sản vật dâng cúng, hương vị cốm nếp đến bữa cơm sum họp và điệu xòe đoàn kết, các giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Việc gìn giữ và phát huy phong tục mừng cơm mới không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Thái mà còn giúp các thế hệ hôm nay hiểu hơn về cội nguồn, trân trọng những giá trị được cha ông truyền lại và tiếp tục trao truyền cho thế hệ mai sau./.