Nhắc đến tính tẩu, ông Lò Văn Ím sôi nổi hẳn. Rất khó để nhận ra dấu ấn tuổi tác của người đàn ông sinh năm 1960 khi trên tay ông là cây tính tẩu.

Ông Ím say mê kể về sự tích tính tẩu, từ chuyện thùng đàn làm từ giống bầu riêng, cần đàn làm từ gỗ cây hoa sữa, cho đến chuyện đàn tính của người Thái ở Si Pa Phìn có cần đàn đặc trưng.

Đó là việc toàn bộ phần cần cây tính tẩu ở Si Pa Phìn được chế tác thành một khối liền mạch, độ khó rất cao. “Có lẽ chỉ ở đây mới làm cầu kỳ như thế. Đầu cần đàn chạm khắc, uốn cong mềm mại hình mỏ chim hay trăng lưỡi liềm tùy theo thẩm mỹ riêng của nghệ nhân. Từng đường bào, mũi đục đều phải tỉ mỉ, nếu không cây đàn coi như đồ bỏ, bởi cần đàn quyết định độ vang của tiếng đàn”, cựu sĩ quan an ninh Điện Biên kể.

Từ khi là thiếu niên 15 tuổi, cho đến những ngày công tác trong lực lượng công an, rồi bây giờ hưu trí, ông Ím mỗi lần cầm đến tính tẩu, đều nâng niu như cầm trứng mỏng.

Nhớ lại thời trước, ông Ím bảo thanh niên Thái thường đi từng nhóm chơi đàn, học đàn với nhau. “Đi tán gái cũng thế, anh nào đàn hay hát giỏi thì cô gái Thái trong phòng mới bật đèn lên, ý là đồng ý nay mai hẹn hò, trò chuyện. Còn đàn dở, có khi còn bị hắt nước đuổi đi”, ông Ím nói.

Ngồi bên cạnh, mấy người bạn đồng niên của ông Ím cũng mỉm cười, rồi khẽ thở dài. Họ bảo nhớ như in những ngày “hạn khuống”, khi ấy chỉ có tiếng đàn, tiếng hát của các chàng trai, những ánh mắt long lanh, nụ cười lúng liếng của các cô gái Thái.

“Hạn tre hay nứa, khuống là sân đất. Nói nôm na thì sau những ngày cày cấy, hạn khuống là sân khấu ngoài trời cho trai gái chưa lập gia đình có không gian giao duyên, thể hiện tài ca hát và cả sự khéo léo trong cuộc sống”, ông Ím giải thích.

Sàn có hình vuông hoặc chữ nhật, có lan can và thang lên xuống. Trên sàn đặt bếp lửa, các cây trang trí gọi là lắc xáy và dụng cụ quay sợi, thêu thùa. Các cô gái làm chủ cuộc chơi; người nữ chủ trì được gọi là tổn khuống cốc. Cách dựng và tên gọi chi tiết có thể khác giữa các địa phương.

Thời gian dần qua đi, bây giờ ngày lễ tết, ngày sum họp gia đình, chỉ còn những người thế hệ xưa như ông Ím và vài bạn đồng niên còn chơi tính tẩu. “Thanh niên bây giờ ít người đam mê lắm, mà tính tẩu có loại hai dây khá dễ chơi. Loại ba dây thì giờ gần như chỉ còn mấy ông già chúng tôi nắm vững”. Hai người đàn ông hơn nửa thế kỷ gắn bó với tính tẩu nói rồi im lặng.

Hỏi chuyện nghĩ gì để lưu truyền tính tẩu, ông Ím nghĩ ngợi ít lâu rồi bảo, có lẽ chỉ còn cách đưa vào thành môn học trong trường dân tộc bán trú hoặc nội trú. Bởi chỉ mấy tháng hè, rất khó để một ai đó nắm vững các kỹ thuật tính tẩu, cho dù dạy họ là những "cao thủ" tầm cỡ ông Ím.

Theo nghiên cứu của Bảo tàng Điện Biên Phủ, đàn tính là nhạc cụ tiêu biểu của người Thái. Ghi rằng: “Có những thanh âm không cần vang lớn… nhưng đủ sức giữ lại cả một miền ký ức. Mộc mạc về hình dáng, êm dịu trong âm thanh, đàn tính (tính tẩu) là nhạc cụ truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa của người Thái, tỉnh Điện Biên. Đàn hiện diện trong lễ hội, nghi lễ, những ngày vui của gia đình và sinh hoạt văn hóa cộng đồng”.

Từ thân đàn, bầu đàn đến dây đàn, mỗi bộ phận đều được chế tác công phu. Đặc biệt, người làm đàn phải am hiểu và biết chơi đàn để thử âm, chỉnh dây, tạo nên một cây đàn có âm thanh đạt yêu cầu. Ngày nay, dây đàn tính thường được làm từ dây cước, có thể là cỡ nhỏ như cước 3, cước 4.

Khi những ngón tay lướt trên dây đàn, âm thanh tính tẩu vang lên nhẹ nhàng, sâu lắng như một cuộc trò chuyện giữa con người với núi rừng.